Osadnictwo olęderskie

COFAJ

Osadnictwo olęderskie zwane też holenderskim to nic innego jak ruch kolonizacyjny, którego początki na ziemiach polskich sięgają końca XVI wieku. Trwał on aż do rozbiorów Polski, a ślady jakie pozostawił są jeszcze dziś widoczne.

Była to kolonizacja rolna. „Olędry” (Holländer) albo „Olendry” - były nazwą osad zakładanych przeważnie na nizinach nadrzecznych obfitujących w łąki i pastwiska sprzyjające hodowli bydła. Osadnicy zajmowali się głównie uprawą roli, choć zazwyczaj zaczynali od karczowanie lasów, zarośli oraz ochrony ziemi przed wtórną inwazją chwastów i krzewów. Zwykle też hodowali zwierzęta, głównie bydło mleczne. Od tych osadników wzięła początek nazwa „holendernia” dawana oborom dla krów. Zajmowali się również pszczelarstwem, łowiectwem jak również drobnym przemysłem lub rzemiosłem np. młynarstwem, tkactwem. Mogli to robić jednak w  bardzo wąskim zakresie, aby nie zagrażać monopolowi feudała. Mimo wszystko stanowiło to dodatkowy dochód i w dłuższym czasie prowadziło do wzrostu zamożności osadników czego nie można było powiedzieć o naszych chłopach pańszczyźnianych.

Początkowo osadzano kolonistów na Żuławach, gdzie oddawano im ziemię za czynsz, później zwano olędrami wszelkie osady zakładane na podobnych warunkach. W dzisiejszym rozumieniu pojęcie „osadnictwo olęderskie” absolutnie nie oznacza narodowości osadników (notabene w Wielkopolsce udział Niderlandczyków w kolonizacji był znikomy w porównaniu z osadnikami niemieckimi), a tylko podstawowe zasady prawne osadnictwa, które zbliżone były do tych, którym podlegali koloniści holenderscy w średniowieczu (zasady prawa niemieckiego).

Geneza kolonizacji olęderskiej związana jest bezpośrednio z ruchami reformacyjnymi i emigracją mennonitów z terenów Fryzji i Północnych Niderlandów do krajów niemieckich. Stąd byli oni werbowani przez agentów feudałów polskich do zasiedlenia terenów leśnych i bagiennych na ziemiach polskich.
Podstawowymi zasadami było: zachowanie wolności osobistej, stosunek równorzędności wobec feudała oraz umowa dzierżawy gruntu nawet do kilkudziesięciu lat, a nawet dzierżawy wieczystej. Wszelkie uzgodnienia (w tym stosunki z właścicielem ziem czy kościołem) formalne regulował tzw. przywilej. Osadnicy byli czynszownikami, obowiązywała ich renta pieniężna jako obciążenie feudalne o wysokości uzależnionej od ilości gruntu (na początku osadnicy zwykle byli zwalniani z tej daniny tzw. wolnizna nawet do 7 lat).

Osady olęderskie to specyficzne wspólnoty. Jako że byli ludźmi wolnymi to każda gmina miała prawo do swojego, osobnego i jak się okazywało rozbudowanego samorządu. Władzę administracyjną i sądowniczą w takowej gminie olęderskiej sprawowali wybierani co rok sołtysi i ławnicy. Poza nimi uprzywilejowaniem cieszyli się zasadźca oraz karczmarz. Za terminowe płatności renty odpowiadała solidarnie cała gmina. Co ciekawe, osady miały prawo do własnej pieczęci, a nawet godła.
Kolonizacja olęderska w Wielkopolsce najsilniej rozwinęła się właśnie w nowotomyskim. Wyróżnić można dwa rodzaje gospodarowania olęderskiego: na tzw. surowym korzeniu oraz powtórnie zasiedlane przy czym na równinie Nowotomyskiej dominował typ pierwszy. Olędrzy Nowotomyscy byli przede wszystkim narodowości niemieckiej i polskiej oraz w bardzo nikłym stopniu narodowości czeskiej, pochodzący z Moraw i czeskiego Śląska.
Głównym powodem kolonizacji Niemców na naszych ziemiach były ciężkie warunki bytowe w ich własnym kraju, ale chyba ważniejszym była obawa przed prześladowaniami religijnymi (ewangelicy).

Reasumując trzeba przyznać, że sytuacja osadników olęderskich była uprzywilejowana w porównaniu z chłopami pańszczyźnianymi, może dlatego, iż zwykle Olędrzy uprawiali grunty gorsze.

Najwcześniejsze osady olęderskie w okolicach wsi Grudna to dzisiejsze Glinna (ówczesna nazwa osady to Glinki Olędry) oraz Paproć (ówczesna nazwa osady to Paproć Olędry) obie założone w 1701 roku przy czym w pierwszym przypadku była to gotowa rola, a w drugim las oraz Przyłęk (1704), która niedawno uroczyście obchodziła 300 lecie istnienia.
Według innych źródeł pierwszą osadą było dzisiejsze Sękowo (1692).

Jak można zauważyć ówczesne nazwy zwykle brzmią tożsamo w porównaniu z dzisiejszymi po odrzuceniu przyrostka „Olędry”, przy czym często przyjmowały one formy przymiotnikowe np. Krzywoleśne Olędry. Wśród 21 wiosek obecnej gminy Miedzichowo, do której administracyjnie należy wieś Grudna aż 15 to pozostałości osad olęderskich, nawet siedziba naszej gminy miała taki początek (stare nazwy: Hamernia, Kopermy, Kupferhammer - wieś słynęła z kuźni żelaza i miedzi). Kilka innych leżących w sąsiedztwie Grudnej, a nie koniecznie należące do gminy Miedzichowo (nazewnictwo współczesne) to: Krzywy Las, Grudzianka, Komorowice, Bolewicko, Węgielnia, Błaki, Lubień, Szklarka Trzcielska, Stary Folwark, Zachodzko, Lewiczynek, Nowa Silna, Pąchy.
Większość z nich może być ciekawym celem wycieczek, najlepiej rowerowych, w czasie których najpełniej można zaobserwować pozostałości przeszłości olęderskiej, których jest niemało.


Kolonizacja miała pozytywny wpływ, gdyż spowodowała intensyfikację osadnictwa rolniczego poprzez zagospodarowanie terenów dotąd nieuprawianych czy wręcz nieużytków oraz w znacznym stopniu zwiększyła zaludnienie Niecki Nowotomyskiej. Była też bodźcem do powstania większych skupisk ludzkich jak Miedzichowo, a potem powstanie ośrodka miejskiego jakim stał się późniejszy Nowy Tomyśl.
Jednakże wymienić trzeba szereg negatywów z punktu widzenia Polski, przede wszystkim powstanie na tych ziemiach wieloetnicznej i wielowyznanionej społeczności. Spowodowało to znaczne osłabienie siły obronnej dawnej Rzeczpospolitej, co z kolei dało pretekst Prusom do mieszania się w sprawy naszego państwa, a w konsekwencji doprowadziło do rozbiorów Polski.
Gospodarstwa olęderskie zamieszkałe były w większości przez ludność niemieckojęzyczną. Duża część z nich wyjechała do Niemiec po uzyskaniu przez Polskę niepodległości, ale część pozostała i uciekała wraz z Hitlerowcami pod koniec drugiej wojny światowej lub nawet została wysiedlona dopiero po zakończeniu wojny.

Zapraszam na stronę
http://www.oledrynowotomyskie.e7.pl/


Od 5 listopada 2006 do 31 maja 2007 zapraszaliśmy
do Muzeum Etnograficznego w Poznaniu na wystawę


Olędry - Przestrzenie Obok Nas


Poczytaj w Wikipedii

Wikipedia


COFAJ